Đông Á sẽ rơi vào xung đột vũ trang?
Tiến sỹ Đoàn Xuân Lộc
Gửi cho BBC Việt ngữ từ London
Trung Quốc có nhiều động thái được cho là răn đe sử dụng sức mạnh ở khu vực.
Phát
biểu tại một hội nghị về an ninh quốc tế ở thành phố Munich, nước Đức,
gần đây cựu Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger cho rằng xung đột quân
sự có thể xảy ra tại châu Á.
Trong một bài viết trên nhật báo The
Telegraph ở Anh ngày 06/01/2014, John Everard, cựu Đại sứ Anh ở Bắc Hàn,
đã so sánh tình hình tại Á Đông năm 2014 với bối cảnh châu Âu năm 1914 –
khi một nước Đức đang nổi (cũng giống như Trung Quốc bây giờ) tìm cách
thay đổi hiện trạng để khẳng định vị thế của mình. Thái độ ấy của nước
Đức lúc bấy giờ đã đẩy châu Âu và thế giới vào Thế chiến thứ nhất.
Các bài liên quan
‘Không loại trừ chiến tranh ở châu Á’
Các đại sứ Á châu đấu khẩu tại LHQ
VN phản ứng thận trọng vụ thăm đền Abe
Chủ đề liên quan Diễn đàn, Asia
Nhưng
đó không phải là lần đầu tiên các chính trị gia ngoài châu Á cảnh báo
nguy cơ xung đột ở đây. Chẳng hạn, trong một bài phát biểu tại Đại học
Zurich, Thụy Sĩ vào tháng 11/2011, Chủ tịch Liên hiệp châu Âu (EU)
Herman Van Rompuy đã chỉ ra tâm lý đối đầu và chi tiêu lớn cho quốc
phòng của các nước khu vực.
"Trong thế kỷ trước châu Âu là đại lục
nguy hiểm nhất và là nguyên nhân dẫn đến hai cuộc thế chiến, giờ mọi sự
chú ý của giới quan sát và các nhà chiến lược lại hướng về những diễn
biến gần đây tại châu Á."
Chủ tịch EU Herman Van Rompuy
Theo ông
hai khuynh hướng đó là nguyên nhân sâu xa có thể dẫn đến một cuộc chạy
đua vũ trang toàn diện ở châu Á. Ông cũng nêu rằng nếu trong thế kỷ
trước châu Âu là đại lục nguy hiểm nhất và là nguyên nhân dẫn đến hai
cuộc thế chiến, giờ mọi sự chú ý của giới quan sát và các nhà chiến lược
lại hướng về những diễn biến gần đây tại châu Á.
Với những nhận xét
như vậy, Chủ tịch EU muốn cảnh báo rằng nếu tình trạng đối đầu và chạy
đua vũ trang cứ tiếp diễn, châu Á có thể rơi vào xung đột, thập chí phải
đối diện với những cuộc chiến như châu Âu đã từng nếm trải trong thế kỷ
vừa qua.
Nếu quan sát những gì diễn ra tại châu Á và Đông Á nói
riêng trong những năm vừa qua – đặc biệt tình trạng căng thẳng và đối
đầu giữa Trung Quốc và Nhật Bản trong thời gian gần đây – chắc ai cũng
có thể nhận ra rằng hai khuynh hướng đó ngày càng gia tăng và đáng lo
ngại.
Câu hỏi được đặt là tại sao hai khuynh hướng ấy càng ngày càng
mạnh tại châu Á và liệu chúng có dẫn châu lục này vào một cuộc xung đột
quân sự như ông Henry Kissinger cảnh báo?
Căng thẳng, đối đầu do đâu?
B52 của Mỹ bay trên vùng phòng không mới loan bố của Trung Quốc trên Biển Hoa Đông hôm 27/11/2014.
Có
rất nhiều nguyên nhân – trực tiếp hay gián tiếp – dẫn đến tình trạng
căng thẳng, đối đầu giữa Trung Quốc và Nhật Bản trong thời gian qua.
Một
trong những nguyên nhân ấy là các hiềm khích lịch sử để lại. Thời gian
gần đây những hận thù quá khứ ấy không chỉ không được gạt bỏ mà còn được
khơi dậy. Cụ thể, các cuộc ‘khẩu chiến’ mới đây giữa hai quốc gia này
đều liên quan đến chiến tranh trong quá khứ. Trong khi Bắc Kinh buộc
Chính phủ Nhật phải xin lỗi về những ‘tội ác chiến tranh’ trước đây,
Tokyo lại cho rằng họ đã nghiêm túc giải quyết chuyện quá khứ của
mình.
Yếu tố khác làm khơi dậy những nghi kỵ quá khứ và gia tăng căng
thẳng giữa hai nước láng giềng là chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi – nếu không
muốn nói là hơi quá khích – càng ngày càng trở nên phổ biến và thậm chí
được khuyến khích tại Nhật Bản và Trung Quốc. Chuyện Thủ tướng Shinzo
Abe tới thăm đền Yasukuni – nơi thờ những binh sĩ Nhật tử trận trong
thời chiến, trong đó có một số tội phạm chiến tranh của Nhật trong
Thế chiến thứ hai – và việc Trung Quốc nổi giận lên án chuyến thăm
của ông Abe chứng minh điều đó.
Một lý do nữa – dù ít được giới quan
sát, phân tích nhắc đến – ít hay nhiều khiến Trung Quốc có thái độ mạnh
bạo, nếu không muốn nói là khá hung hăng, với Nhật Bản và một số nước
khu vực khác là Trung Quốc vẫn là một quốc gia độc đảng. Nếu là một quốc
gia dân chủ, có thể Trung Quốc không có những hành động hung hăng, bành
trướng – như đơn phương đưa ra đường lưỡi bò hay áp đặt vùng nhận dạng
phòng không – như nước này đã tiến hành.
"Ông Tập theo đuổi ‘Giấc mơ
Trung Hoa’ một phần cũng vì sự trỗi dậy của Trung Quốc. Và đây là một
nguyên nhân quan trọng nữa dẫn đến tình trạng căng thẳng, đối đầu giữa
Bắc Kinh và Tokyo"
Ba lý do trên ít hay nhiều được thể hiện qua ‘Giấc
mơ Trung Hoa’ mà ông Tập Cận Bình khởi xướng. Phần vì cảm thấy đất nước
mình bị làm nhục trong quá khứ, phần vì thấy chủ nghĩa Mác-Lê càng ngày
càng mất chỗ đứng tại Trung Quốc, giới lãnh đạo ở Bắc Kinh đang tìm
cách khơi dậy lòng tự tôn dân tộc nơi người dân để tiến hành ‘cuộc phục
hưng vĩ đại’ và cũng qua đó có thể duy trì, củng cố tính chính danh cho
mình.
Ông Tập theo đuổi ‘Giấc mơ Trung Hoa’ một phần cũng vì sự trỗi
dậy của Trung Quốc. Và đây là một nguyên nhân quan trọng nữa dẫn đến
tình trạng căng thẳng, đối đầu giữa Bắc Kinh và Tokyo. Nhờ sự lớn mạnh
về kinh tế, Trung Quốc càng ngày càng hiện đại hóa quân đội và công khai
phô trương sức mạnh quân sự của mình. Chính điều này đã làm Nhật Bản và
các nước khu vực khác quan ngại và buộc họ phải thay đổi chiến lược
quân sự hay tăng cường quốc phòng để phòng vệ hoặc để đối trọng với
Trung Quốc.
Một lý do khác làm tăng sự hiềm khích, căng thẳng giữa
Trung Quốc với Nhật Bản và một số quốc gia trong vùng là tại đây có
nhiều tranh chấp về lãnh thổ, lãnh hải tồn tại từ lâu và chưa được giải
quyết thỏa đáng. Có thể nói không có khu vực hay châu lục nào phải đối
diện với nhiều tranh chấp về chủ quyền như châu Á và Đông Á nói riêng.
Và quốc gia có nhiều tranh chấp lãnh thổ, lãnh hải nhất trong khu vực là
Trung Quốc.
Hơn nữa, vùng biển tranh chấp là vùng biển quan trọng cả
về kinh tế và chiến lược. Chẳng hạn, Biển Đông – nơi Trung Quốc có
tranh chấp chủ quyền với một số nước ASEAN, trong đó có Việt Nam – không
chỉ giàu tài nguyên thủy sản, nhiều khoáng sản, nhất là dầu khí, mà còn
là một trong những tuyến đường hàng hải quốc tế chính yếu. Kiểm soát
được vùng biển này Trung Quốc sẽ có rất nhiều thuận lợi để thực hiện
giấc mơ bá quyền, bá chủ (khu vực) của mình.
Thái độ mạnh bạo của Trung Quốc?
Nhật Bản tăng cường phòng không và quân sự trong khi tiến hành các điều chỉnh về chính sách quốc phòng.
Vì
những lý do trên, trong thời gian gần đây Bắc Kinh đã có nhiều động
thái khá hung hăng và chính tham vọng bành trướng, bá quyền, bá chủ khu
vực ấy của họ đã làm Nhật Bản cũng như nhiều nước khác trong vùng quan
ngại và buộc các quốc gia này phải lên tiếng hay thay đổi chính sách
quốc phòng để nhằm đối phó với Trung Quốc.
Điều đó cho thấy, dù có
thể có những yếu tố khác tác động – như chuyện Thủ tướng Abe đi thăm đền
Yasukuni hoặc quyết định thay đổi chính sách quốc phòng của ông – Trung
Quốc là quốc gia chính gây nên những căng thẳng, đối đầu hay chạy đua
vũ trang ở Đông Á gần đây.
"Dù muốn hay không, Nhật Bản và nhiều nước
khác không thể thụ động ngồi im chứng kiến Trung Quốc phô trương sức
mạnh quân sự và bất chấp công luận, luật pháp quốc tế đơn phương đưa ra
đường lưỡi bò, áp đặt vùng cấm bay hay vùng đánh bắt cá tại các vùng
biển thuộc chủ quyền của mình."
Vào tháng 12 năm ngoái, sau khi Thủ
tướng Nhật tuyên bố gia tăng ngân sách quốc phòng, Bắc Kinh đã cáo buộc
Tokyo viện cớ an ninh quốc gia để mở rộng quân đội và cho rằng hành động
ấy sẽ làm gia tăng căng thẳng trong khu vực.
Nhưng có thể nói chính
những động thái gần đây của Trung Quốc đã buộc Nhật Bản phải thay đổi
chính sách quốc phòng để có thể chủ động đối phó với Trung Quốc. Nằm
cạnh một quốc gia đang từng ngày lớn mạnh và đặc biệt khi quốc gia ấy
lại có những động thái mạnh bạo, hung hăng, việc các nước láng giềng
đang có tranh chấp lãnh hải với Bắc Kinh như Nhật Bản gia tăng quốc
phòng hay thay đổi chiến lược quốc phòng cũng là chuyện dễ hiểu.
Trong
một bài viết trên Bloomberg ngày 29/12/2014, Kishore Mahbubani – Hiệu
trưởng trường Chính sách công Lý Quang Diệu, thuộc Đại học Quốc gia
Singapore và là cựu Đại sứ Singapore tại Liên Hợp Quốc – nhận định rằng
Tokyo rất quan ngại về thái độ hung hăng của Bắc Kinh và cho rằng Trung
Quốc càng gây hấn, Nhật càng nhanh chóng tăng cường khả năng quân sự của
mình và củng cố liên minh với Mỹ và các nước khu vực khác.
Đúng vậy,
dù muốn hay không, Nhật Bản và nhiều nước khác không thể thụ động ngồi
im chứng kiến Trung Quốc phô trương sức mạnh quân sự và bất chấp công
luận, luật pháp quốc tế đơn phương đưa ra đường lưỡi bò, áp đặt vùng cấm
bay hay vùng đánh bắt cá tại các vùng biển thuộc chủ quyền của mình.
Lãnh đạo TQ đang nuôi giấc mộng được gọi là "giấc mơ Trung Hoa" khi quốc này trên đà trỗi dậy.
Điều
đáng nói là căng thẳng giữa Trung Quốc và Nhật Bản không chỉ diễn ra
trong giới lãnh đạo mà còn ở được thể hiện qua thái độ của người dân.
Theo kết quả thăm dò dư luận mới đây của Pew Research Center – một trung
tâm chuyên về thăm dò dư luận quốc tế đặt tại Thủ đô Washington, Mỹ –
chỉ có 5% người Nhật được hỏi có thái độ tốt với Trung Quốc trong khi đó
có đến 90% người Trung Quốc không có thiện cảm với Nhật.
Cũng theo
kết quả của trung tâm này, năm 2007 có đến 29% người Nhật có thiện cảm
với Trung Quốc nhưng năm 2013 con số đó chỉ là 5%. Điều này cũng chứng
tỏ rằng những động thái của Trung Quốc trong những năm qua có tác động
rất lớn đến dư luận người Nhật. Một kết quả khác cũng đáng nêu lên là có
đến 96% người Nhật và 91% người Hàn Quốc được hỏi cho rằng sự lớn mạnh
của Trung Quốc không tốt cho đất nước của họ.
Đối đầu sẽ dẫn đến xung đột?
Có
thể nói kể từ khi kết thúc Chiến tranh lạnh tới nay, chưa lúc nào Đông Á
rơi vào tình trạng căng thẳng, đối đầu như hiện nay. Tuy vậy, một cuộc
xung đột vũ trang giữa Trung Quốc và Nhật Bản hay giữa Trung Quốc và một
quốc gia khu vực nào đó khó có thể xảy ra – ít nhất là trong những năm
tới.
"Một trong những lý do xung đột quân sự như vậy khó diễn ra
trong thời gian tới là vì Trung Quốc và Nhật Bản phụ thuộc vào nhau rất
nhiều về mặt kinh tế. Hiện tại Nhật Bản là đối tác thương mại lớn thứ ba
của Trung Quốc và Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Nhật."
Một
trong những lý do xung đột quân sự như vậy khó diễn ra trong thời gian
tới là vì Trung Quốc và Nhật Bản phụ thuộc vào nhau rất nhiều về mặt
kinh tế. Hiện tại Nhật Bản là đối tác thương mại lớn thứ ba của Trung
Quốc và Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Nhật. Ước tính kim
ngạch mậu dịch giữa hai nước lên tới 340 tỷ đôla. Vì vậy, bất cứ một
cuộc xung đột nào sẽ gây hậu quả nghiêm trọng đến kinh tế hai nước. Giới
phân tích thường nêu lập luận này để loại trừ khả năng xung đột vũ
trang Trung-Nhật.
Về phía Trung Quốc, dù đang trở thành cường quốc
thứ hai thế giới và số một khu vực về quân sự và có những động thái mạnh
bạo trong thời gian qua, có thể giới lãnh đạo nước này vẫn chưa muốn
hay không thể có một hành động khiêu chiến nào đó lúc này vì nếu làm như
vậy Trung Quốc sẽ chịu rất nhiều tổn thất. Như bài viết của John
Everard nhận định, nếu một cuộc xung đột vũ trang giữa Trung Quốc với
Nhật hay một quốc gia nào đó trong khu vực xảy ra, Mỹ sẽ vào cuộc vì
Washington đã thiết lập các liên minh quân sự với Nhật và nhiều nước
trong vùng. Đây là một điều Bắc Kinh không muốn.
Hơn nữa, ngoài Bắc
Hàn và một số ít quốc gia khác như Pakistan, đến giờ Trung Quốc vẫn
không có nhiều đồng minh tại châu Á và hầu hết các nước trong khu vực
đều có tranh chấp lãnh thổ với Trung Quốc. Do vậy, nếu Bắc Kinh tiến
hành một cuộc chiến hay có một hành động hung hăng quá trớn nào đó lúc
này, không chỉ Mỹ vào cuộc mà các nước trong khu vực cũng sẽ liên minh
với nhau để đối phó với Trung Quốc. Chẳng hạn, trước những động thái gần
đây của Bắc Kinh, một ủy ban thuộc Chính phủ Nhật dự kiến kêu gọi nước
này cho phép quân đội giúp đỡ các đồng minh trong khu vực nếu các đồng
minh bị tấn công.
Hàn Quốc đang điều chỉnh chiến lược quân sự ở khu vực trong lúc tiếp tục đối phó với Bắc Hàn.
Và
trên hết, Mỹ, Liên hiệp châu Âu và cộng đồng quốc tế nói chung và các
nước khác tại Đông Á nói riêng cũng hiểu rõ rằng một cuộc xung đột vũ
trang giữa Trung Quốc và Nhật sẽ tác động xấu lên nền kinh tế thế giới
và có thể đẩy đưa không chỉ Đông Á mà cả thế giới vào một cuộc chiến. Do
đó, không ai muốn chuyện đó xảy ra và sẽ tìm cách ngăn ngừa nó.
Không loại trừ hoàn toàn xung đột
Nói
thế không có nghĩa là loại trừ hoàn toàn khả năng xung đột quân sự tại
Đông Á. Chẳng hạn, trong một bài viết được đăng trên Tạp chí Foreign
Policy hôm 04/10/2012, Michael Auslin nhắc lại rằng vào năm 1909, Norman
Angell – một chính trị gia người Anh và cũng là một nhà báo – quả quyết
rằng vì phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế, các nước châu Âu không thể đánh
chiếm lẫn nhau. Nhưng chỉ năm năm sau đó, chiến tranh bùng nổ tại châu
lục này.
Một bài viết của Michael Crowley trên tạp chí Time ngày
02/12/2013 cho rằng vì những hiềm khích quá khứ và đối đầu hiện tại giữa
Trung Quốc và Nhật Bản một cuộc chiến có thể xảy ra.
"Khác hẳn với
châu Âu và thậm chí cả châu Phi, châu Á không có một cơ chế nào có thể
giúp giải quyết ổn thỏa tranh chấp, xung đột giữa các nước"
John Everard, cựu Đại sứ Anh ở Bắc Hàn
Dù
không nghĩ những căng thẳng, tranh chấp hiện tại sẽ biến thành một cuộc
đối đầu quân sự, John Everard nhận định rằng những tranh chấp ấy cũng
không thể giải quyết một cách hòa bình trong tương lai ngắn và như vậy
căng thẳng, đối đầu sẽ tiếp diễn. Một lý do ông đưa ra là khác hẳn với
châu Âu và thậm chí cả châu Phi, châu Á không có một cơ chế nào có thể
giúp giải quyết ổn thỏa tranh chấp, xung đột giữa các nước.
Nhận định
ấy ít hay nhiều có cơ sở vì đến giờ các cơ chế như Diễn đàn khu vực
ASEAN (ARF), Hội nghị cấp cao Đông Á (EAS) hay Hội nghị bộ trưởng quốc
phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) – ba diễn đàn quy tụ 10 nước ASEAN, Mỹ, Nga
và các nước lớn trong khu vực như Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc –
được các nước ASEAN khởi xướng để đối thoại về các vấn đề an ninh khu
vực không làm giảm hay giải quyết được các tranh chấp, căng thẳng ở Đông
Á.
Vì vậy, dù xung đột vũ trang khó hay không xảy ra – như Michael
Auslin đã từng dự đoán cách đây gần hai năm – những căng thẳng, đối đầu
hiện tại có thể đây đưa châu Á vào ‘một cuộc chiến tranh lạnh’ trong
những năm hay thậm chí những thập niên tới. Và điều này cũng có nghĩa là
khu vực này vẫn phải luôn đối diện với nhiều nguy cơ xung đột, bất ổn.
Bài
viết phản ánh quan điểm riêng và lối hành văn của tác giả, một người
đang làm nghiên cứu tại Global Policy Institute, London.
